Uzależnienie

Rozumienie uzależnienia

Dominująca w naszym kraju orientacja „medyczna” przedstawia uzależnienie jako autonomiczną chorobę, przy czym mówi się najczęściej, że to choroba śmiertelna i nieuleczalna (choć zaleczalna), która bez względu na osobę chorego i rodzaj uzależnienia (od alkoholu, narkotyków, hazardu itp.) przebiega podobnie i w przypadku sporej części uzależnionych ma podłoże organiczne(zaburzenia wydzielania serotoniny, dopaminy lub oreksyny). W naszej pracy opieramy się na konkurencyjnej wobec tego ujęcia orientacji psychoterapeutycznej, która tłumaczy uzależnienie jako destrukcyjny mechanizm dostosowawczy wynikający z charakterologicznych cech jednostki ukształtowanych zwłaszcza we wczesnym dzieciństwie. Ów mechanizm jest tylko objawem głębszych problemów: deficytów w zakresie poczucia wartości, radzenia sobie z emocjami i z problemami interpersonalnymi, niezdolnością do poradzenia sobie z kryzysami dorastania. Wierzymy zatem, że terapia może doprowadzić do przepracowania deficytów i całkowitego powrotu zdrowia.

W systemie klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych ICD-10 uzależnienia są oznaczone jako F10-19 (zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych). Aktualnie rozszerza się definicję uzależnienia na uzależnienia niesubstancjalne (F63.8), na przykład patologiczny hazard, uzależnienie od komputera, itp.

Uzależnienie diagnozuje się jeśli trzy lub więcej z następujących przejawów występowało łącznie przez co najmniej 1 miesiąc lub, jeżeli utrzymywało się krócej niż 1 miesiąc, to występowało w sposób powtarzający się w okresie 12 miesięcy:

1. Silne pragnienie lub poczucie przymusu użycia

2. Upośledzona zdolność kontroli nad zachowaniem związanym z używaniem, tj. nad jego rozpoczynaniem, kończeniem oraz poziomem użycia, potwierdzona przyjmowaniem sub-stancji w dużych ilościach lub przez czas dłuższy niż zamierzony, albo uporczywym pragnie-niem użycia, albo nieskutecznością wysiłków zmniejszenia lub kontrolowania używania

3. Fizjologiczne objawy stanu abstynencyjnego pojawiające się, gdy użycie jest ograniczane lub przerywane, potwierdzone wystąpieniem charakterystycznego dla określonej substancji zespołu abstynencyjnego albo używaniem w celu uwolnienia się od objawów odstawienia lub ich uniknięcia

4. Wzrost tolerancji tj. konieczności przyjmowania istotnie wzrastających ilości substancji, w celu osiągnięcia działania lub pożądanego efektu

5. Silne pochłonięcie sprawą używania przejawiające się istotną zmianą dotychczasowych zamiłowań i zainteresowań porzucanych lub ograniczanych z powodu używania, albo przeznaczeniem większości czasu na działania konieczne do uzyskania substancji

6. Uporczywe używanie, pomimo oczywistych dowodów występowania szkodliwych następstw, choć charakter i rozmiar szkód są już danej osobie znane.

FAZY KONTAKTU Z NARKOTYKAMI

Określenie fazy kontaktu ze środkami psychoaktywnymi, w jakiej znalazł się uczeń, i zrozumienie dynamiki zmian, jakie w nim mogą zachodzić - pomoże nauczycielowi zdecydować o rodzaju reakcji i przekonać do niej rodziców. Na ogół w literaturze wskazuje się na cztery fazy używania środków psychoaktywnych - od niewinnego badania reakcji organizmu i eksperymentowania ze świadomością - po stan uzależnienia.

Warto silnie podkreślić, że żadna z faz nie musi pociągać za sobą następnych. Znanych jest wiele przypadków poprzestania na jakimś etapie używania i samodzielnego powrotu do etapów poprzednich - aż po całkowitą rezygnację z narkotyków.

FAZA I – PRZYJEMNOŚĆ - POZNAWANIE I EKSPERYMENTOWANIE

  • pierwsze próby, jak smakuje „używka”
  • sprawdzanie, jak działa „używka”
  • mało efektów ubocznych
  • dalsze zainteresowania albo odrzucenie
  • może trwać od tygodnia do kilku lat

W tej fazie człowiek sięga po papierosy, alkohol, i - w zależności od środowiska - po marihuanę lub inne środki, ale bardzo rzadko po takie, które w potocznym postrzeganiu są jako bardziej niebezpieczne (amfetaminy, opiaty). Używa sporadycznie, np. tylko w weekendy, w grupie, często pod jej presją, niekiedy bez osiągania przyjemnych doznań. Raczej jest częstowany, rzadziej sam kupuje. Sporadyczne incydenty nie wywołują widocznych zmian w funkcjonowaniu i zachowaniach, co najwyżej drobne kłamstwa.

W kształtującym się systemie samozaprzeczeń tłumaczy się sam przed sobą (czasem przed osobami z otoczenia) przeświadczeniem: "WŁAŚCIWIE W OGÓLE NIE BIORĘ!".

  • Używanie na specjalne okazje.
  • Używanie w celu poprawy istniejących już pozytywnych uczuć; przed użyciem narkotyku osoba czuje się dobrze – nie sięga po narkotyk w celu rozwiązania osobistych problemów;
  • Dawka jest ograniczona.
  • Użytkownik dysponuje szeregiem zachowań alternatywnych pozwalających osiągnąć pozytywne uczucia.

FAZA II – NADUŻYWANIE/ZACHOWANIA UNIKOWE- NASTAWIENIE NA PRZYJEMNE DOZNANIA -POSZUKIWANIE „UŻYWKI”

  • biorę coraz częściej
  • wiem już jak to smakuje i szukam okazji do zażycia „tego”
  • efekty podobają mi się
  • początkowo nie czuję efektów ubocznych (złych stron uzależnienia i używki)
  • nie wierzę, że coś złego może mi się stać
  • coraz bardziej w to wchodzę
  • szukam również podobnych środków, żeby sprawdzić jak działają
  • zaczynam namawiać innych
  • im dalej tym bardziej zaczynam odczuwać inne efekty
  • zaczynam brać, żeby mi nie brakowało
  • okłamuję siebie, mówiąc, że to na pewno nic złego
  • powoli ograniczam towarzystwo do tych, co tez to biorą
  • coraz więcej czasu i uwagi poświęcam używce
  • może trwać od miesiąca do wielu lat

Marihuana, alkohol lub inne środki są w tej fazie przyjmowane dużo częściej, bowiem organizm nauczył się wchodzić w stan przyjemnego odurzenia. Pojawiają się wódka / silniej działające przetwory konopi (haszysz, skuny), może pojawić się amfetamina, ale aktualnie sporo młodych osób nie przekracza tej granicy i poprzestaje na konopiach, i „pigułach” (ekstazy itp. jako dodatku do imprez), tyle, ze używanych częściej i intensywniej.

Zmienia się model zażywania: pojawia się zaplanowane zażycie, samodzielne zakupy, czasami zażywanie w samotności. Tolerancja może się zwiększyć, co powoduje zwiększanie dawek. Odurzanie się staje się powoli potrzebą.

W tej fazie zachodzą już na ogół wyraźne zmiany w zachowaniu. Człowiek ciąży ku środowisku zażywających, w dotychczasowym otoczeniu zaczyna prowadzić podwójne życie. Zamyka się w sobie, często jest w złym nastroju, agresywny lub apatyczny. Porzuca dotychczasowe zainteresowania, przestaje się uczyć. Aby wytłumaczyć się przed rodzicami/partnerem lub innymi ważnymi osobami coraz częściej kłamie. Pożycza pieniądze, niekiedy kradnie.

Osiąganie maksymalnej euforii i innych efektów po zażyciu wynagradza coraz częstsze kłopoty. Na ogół nie ma świadomości, że dzieje się z nim coś złego, nie doznaje też poważniejszych objawów abstynencyjnych po odstawieniu środka. Jest przekonany, że kontroluje zażywanie i że nigdy się nie uzależni.

  • Używanie w celu wyeliminowania negatywnych uczuć (np. rozdrażnienia, napięcia, nudy) zdarza się w sytuacjach wyjątkowych, nie zawsze.
  • Kiedy dopuszczalna dawka zostaje przekroczona (np. kac po wypiciu alkoholu).
  • Osoba używającą posiada inne sposoby osiągania stanu relaksu czy przyjemności

Charakterystyczne dla tej fazy usprawiedliwienie brzmi na ogół:

"NIE ROBIĘ NIC ZŁEGO, CAŁKOWICIE SIĘ KONTROLUJĘ, NA PEWNO SIĘ NIE UZALEŻNIĘ!".

FAZA III: PRZYZWYCZAJENIE - ODURZENIE CELEM NADRZĘDNYM

  • już muszę brać
  • kiedy nie biorę złoszczę się i denerwuję, szukam :’tego”
  • po zdobyciu ‘tego” czuję błogość i spokój
  • dla „tego” łamię normy i źle traktuję innych ludzi
  • jestem gotów oddawać ‘temu’ dużo pieniędzy czy czasu i zdradzać bliskich oraz przyjaciół
  • nie da ukryć się efektów ubocznych 9 złej strony nałogu), ciągle jeszcze próbuje się oszukiwać i zwalać winę na innych ludzi
  • najczęściej potrzebuje innych, żeby wyjść z tej fazy
  • Może trwać wiele lat

W tej fazie zażywanie wyraźnie się nasila, przechodzi w "ciągi" (używanie codzienne lub kilka razy dziennie), podczas których człowiek praktycznie nie przytomnieje. Niekiedy dopiero w tym okresie pojawiają się halucynogeny, warto wszakże zauważyć, że są one w Polsce charakterystyczne raczej dla eksperymentowania. Natomiast młodsze dzieci, sięgające po środki wziewne, raczej nie zmieniają specyfiku, zwiększają jedynie intensywność zażywania.

Branie w ciągach, częste zaniki przytomności, narastające kłopoty - wszystko to może spowodować, że młody człowiek podejmie próby zmniejszenia dawek lub całkowitego zaprzestania brania. Najczęściej okazuje się, że jest to dla niego zbyt trudne.

Zmiany w zachowaniu są w fazie III wyraźne: następuje zerwanie kontaktów z osobami niebiorącymi, często otwarte identyfikowanie się ze środowiskiem "narkomanów", lub – ostatnio – raczej „palących”. Kłamstwa stają się normą, może również wchodzić w grę łamanie prawa. Niepowodzenia w szkole mogą tu już prowadzić do jej porzucenia. Widocznie pogarsza się stan zdrowia. Pogarsza się również samopoczucie: stan bez narkotyków staje się nieprzyjemny, wzięcie kolejnej dawki urasta do rangi treści życia. Rośnie poczucie winy i wstydu, gwałtowanie spada samoocena.

  • Używanie narkotyków jest regularne (częste) ale nie występuje zaniedbywanie obowiązków (np. szkoły)
  • Zachowania alternatywne powoli zanikają.
  • Zazwyczaj rozwój tolerancji
  • samoocena.

Pomimo to, młody człowiek tłumaczy sobie, że nie jest jeszcze tak źle:

"NIE ROBIĘ NIC, CO BY MI ZASZKODZIŁO!".

FAZA IV; UZALEŻNIENIE (STAN ODURZENIA JAKO NORMA)

  • moje życie kręci się wokół ‘tego”
  • wszystko oprócz ‘tego” jest zupełnie nieważne
  • nie mam przyjaciół, którzy nie zajmują się „tym’
  • odrzucam rodzinę i bliskich, jeśli nie pozwalają mi się kontaktować z „tym”
  • jeśli „tym” są narkotyki albo alkohol, nie mam już domu, przyjaciół, pieniędzy, itd.
  • Potrzebuje pomocy innych, żeby wyjść z tej fazy
  • Może trwać wiele lat, często kończy się szybszą śmiercią

Użytkownik całkowicie traci kontrolę nad swoim funkcjonowaniem, nie potrafi odróżnić stanu odurzenia od stanu normalnego, nie jest też w stanie utrzymać się w żadnej szkole lub pracy. Samopoczucie bez kolejnej dawki jest fatalne: depresje i trudne do zniesienia stany abstynencyjne. Nic dziwnego że w miarę normalnie można funkcjonować tylko po zażyciu. Dramatyczny spadek poczucia własnej wartości, żal, wstyd i lęk prowadzą do załamań i myśli samobójczych.

  • Używanie ma na celu unikanie nieprzyjemnych uczuć bądź stworzenie stanu „normalności”.
  • Osoba używająca nie posiada innych sposobów osiągnięcia stanu relaksu lub
  • Pomimo negatywnych konsekwencji używanie nie zmniejsza się ani nie kończy.
  • Zazwyczaj rozwój wysokiej tolerancji przy jednoczesnym wzroście dawek.
  • W przypadku niektórych substancji uzależnienie fizyczne

czynniki chroniące i czynniki ryzyka

CZYNNIKI CHRONIĄCE I CZYNNIKI RYZYKA

Każdy fakt zażycia narkotyku może być niebezpieczny, gdyż udrażnia pewien mechanizm zachowania i ułatwia tym samym podjęcie kolejnego, podobnego wyboru. Warto jednak unikać skrajnych reakcji w przypadku, gdy okazuje się, że jakiś uczeń eksperymentuje. Jeśli uczeń poprawnie funkcjonuje w sferze intrapsychicznej i interpersonalnej, jest sprawny zadaniowo i dysponuje odpowiednim wsparciem emocjonalnym w środowisku rodzinnym, to najprawdopodobniej swój kontakt z narkotykami zakończy na eksperymentowaniu. Dla adekwatnej oceny sytuacji ucznia potrzebna jest orientacja w zakresie rozmaitych czynników mających wpływ na jego życie, chroniących go przed uzależnieniem i innymi formami destrukcji, lub odwrotnie – zwiększających prawdopodobieństwo ich wystąpienia

„Czynniki ryzyka”:

1. brak więzi z rodziną lub destrukcyjne relacje w rodzinie

2. problemy osobowościowe, deficyty umiejętności intrapsychicznych i interpersonalnych

3. brak więzi społecznych (wycofanie, samotność)

4. brak systemu wartości

5. brak jasnych celów życiowych i wizji siebie w przyszłości

6. brak zainteresowań, zajęć, sposobów spędzania czasu

„Czynniki chroniące”

1. więź z rodziną i wsparcie z jej strony

2. względnie poprawnie funkcjonująca osobowość, umiejętności intrapsychiczne (radzenia sobie z problemami wewnętrznymi) i interpersonalne

3. konstruktywne więzi społeczne, zdolność do tworzenia i utrzymywania związków przyjaźni i miłości, pozytywna grupa rówieśnicza

4. przeżywany i realizowany system wartości (np. uczciwość, przestrzeganie prawa)

5. jasne cele życiowe

6. zainteresowania, pasje, nastawienia na uczenie się, rozwój, konstruktywne sposoby spędzania wolnego czasu

7. regularne praktyki religijne.